15. 000 euro in een muisklik - vanochtend in NRC Next
Vanochtend schreven Madeleine en ik een opinieartikel in NRC Next.
‘Masterstudenten moeten meer gaan investeren in hun eigen opleiding’ kondigde staatssecretaris Halbe Zijlstra van Onderwijs afgelopen week aan. De meeste studenten zullen daarom noodgedwongen (meer) moeten lenen om hun studie te kunnen bekostigen. Voordat dat zover is lijkt het ons verstandig dat de staatssecretaris eerst eens kritisch kijkt naar hoe extra lenen nu gaat. Want niet alleen zijn de voorwaarden waartegen een student leent zeer onduidelijk, vooral in een tijd waarin een diploma geen garantie biedt op een goed betaalde baan moet zeker de overheid kritischer zijn op extra kredietverstrekking aan studenten.
Lenen bij de overheid is natuurlijk niet nieuw en de meeste studenten maken er al lang volop gebruik van. Als student kan je daarvoor terecht bij DUO, de Dienst Uitvoering Onderwijs, waarin de vroegere IB-Groep is opgegaan. Volgens het Nibud leent 70% van de studenten om ‘relaxt te kunnen leven’ – met als gevolg dat de gemiddelde student een studieschuld van bijna 15.000 (!) euro heeft. Dit bedrag verbaast ons niets als je kijkt hoe makkelijk het extra lenen gaat. ‘Gewone’ Nederlanders worden als zij een krediet aanvragen door de bank BKR-getoetst –dit betekent dat de bank bekijkt hoe jij in het verleden met betalingsverplichtingen bent omgegaan. Een student daarentegen kan met één klik op de muis ruim 700 euro per maand extra lenen.
De meeste studenten lezen de voorwaarden van de lening amper door. En ook dit is niet verbazingwekkend – de voorwaarden zijn moeilijk vindbaar en lastig te doorgronden. Toegegeven, DUO heeft wel een nette tabel op haar website geplaatst waarin wordt aangegeven welk rentepercentage je over je schuld moet betalen. Echter, de rentepercentages zijn gebaseerd op het jaar waarin je afstudeert en worden dan voor vijf jaar vastgesteld. Op het moment dat je als eerstejaars student gaat lenen weet je dan ook niet welk rentepercentage je na je afstuderen moet gaan betalen – je leent dus met ogen dicht.
Volgens DUO is het rentepercentage “gebaseerd op het rendement van andere openbare leningen die de Nederlandse overheid uitgeeft” maar dit rentepercentage fluctueert nog al eens. Een voorbeeld:
Studenten die in 2006 zijn afgestudeerd, betalen vanaf 2007 vijf jaar lang 3,7 % rente over hun schuld. Studenten die in 2007 zijn afgestudeerd betalen vanaf 1 januari 2008 4,17 % - bijna een half procent meer. Op een gemiddelde lening van 15.000 is dat een behoorlijk verschil. Na vijf jaar wordt de rente opnieuw bepaald en weer voor vijf jaar vastgelegd. De student die in 2006 afstudeerde gaat vanaf 2012 slechts 1,37% rente betalen. De student uit 2007 weet echter nog niet wat hij of zij vanaf volgend jaar gaat betalen.
Of je het nu wil toeschrijven aan toeval of veranderende marktomstandigheden; de studenten die de afgelopen jaren zijn afgestudeerd betaalden de eerste vijf jaar allemaal de volle mep aan rente - variërend tussen de 3 en 4 %. Voor de meeste net afgestudeerden geen makkelijke opgave – als starter verdien je meestal niet meteen een topsalaris. Extra aflossen bovenop je – veelal hoge – maandbedrag is voor veel starters niet op te brengen. Na de eerste periode van vijf jaar daalt de rente echter flink, waardoor – hoewel je dan vaak meer te besteden hebt - extra aflossen weer bijna dom wordt. Immers, geld lenen bij een bank of tussenpersoon is vele malen duurder dan de rente op je studieschuld. Maar let op: juist studenten die nu afstuderen moeten zich niet rijk rekenen: het lage rentepercentage dat nu voor hun geldt kan immers ook na vijf jaar flink stijgen. Niet alleen gaat lenen dus te makkelijk en zijn de voorwaarden (op de langere termijn) onduidelijk, er gaat ook nog een perverse prikkel vanuit; extra aflossen wordt niet gestimuleerd. En dat terwijl de studieschuld tegenwoordig ook wordt meegenomen in de berekening voor de aanvraag van je hypotheek.
Toegegeven, hogeropgeleiden moeten beter weten en de kleine lettertjes lezen en doorvragen. Tegelijkertijd, als je lenen te makkelijk en aflossen te ongunstig maakt, is ook een student geneigd eieren voor zijn geld te kiezen. En ook de staatssecretaris weet dat de meeste consumenten, bewust of onbewust, financieel analfabeet zijn. Of het nu over pensioen gaat of over kosten van roodstaan – we weigeren het te willen weten.
Kortom, Europese schuldencrisis of studieschuld, het is essentieel om te weten wat de voorwaarden zijn waartegen je leent. Dus laat DUO nog voor de invoering van het nieuwe leenstelsel op een begrijpelijke manier inzichtelijk maken dat geld lenen duur is en terugbetalen onvermijdelijk.
Manon Korthals is werkzaam als toezichthouder bij de AFM. Madeleine Moret is werkzaam als docente en promovenda bij de UvA. Zij schreven dit artikel op persoonlijke titel.
